Advice
Kỹ năng người Nhật thực hành hàng trăm năm đang được cả thế giới học theo

POSTED ON: January 11th, 2018


Thin chánh nim (hay Nhn thc hin ti) đang dn tr nên ph biến trên thế gii trong vài năm gn đây, nhưng Nht Bn, đây li là k năng rt quen thuc vi bt c ai và đã ăn sâu vào văn hóa hàng thế k qua.

Khi con tàu cao tốc Shinkansen hào nhoáng lướt nhẹ vào ga, tôi nhìn thấy một nghi thức kỳ lạ bắt đầu. Chỉ trong thời gian dừng ngắn ngủi này, người lái tàu bắt đầu độc thoại với bản thân. Anh ta đọc to rõ rành mạch về từng nhiệm vụ theo thứ tự và các thao tác làm việc, đồng thời hành động mạnh mẽ theo từng bước trong quy trình đó.

Anh ta làm gì như vậy có nghĩa gì? Bạn có thể hiểu là anh ta đang thực hành chánh niệm. Người Nhật gọi đó là shisa kanko, nghĩa là “kiểm tra và điểm danh”, một phương pháp được các nhân viên đường sắt sử dụng hơn 100 năm qua. Người lái tàu sẽ điểm danh tất cả những bộ phận cần phải kiểm tra và đọc to tất cả các thông số kỹ thuật tương ứng để đảm bảo rằng mọi thứ đã được kiểm tra kỹ lưỡng và không bỏ sót bất kỳ chi tiết nào.

Khi con tàu Shikansen vào ga cũng là lúc nghi thức kỳ lạ (với người nước ngoài) bắt đầu. Ảnh: Trevor Mogg/Alamy

Và phương pháp này thực sự đem lại hiệu quả. Theo một nghiên cứu vào năm 1994 của Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Đường sắt Nhật Bản (được đăng tải trên tờ The Japan Times), khi được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ đơn giản thì tỷ lệ người thực hiện mắc lỗi là 2,38% (tức là cứ 100 hành động thì có 2,38 hành động xảy ra sai sót). Nhưng khi áp dụng shisa kanko, con số này giảm xuống này còn 0,38/100, tức giảm tới 85%.

Thiền chánh niệm (theo định nghĩa của Wikipedia) là khi một người tập trung toàn bộ cảm xúc, cảm giác và suy nghĩ của mình vào một sự vật, sự việc và không có bất cứ phát xét gì tại một thời điểm nhất định trong hiện tại. Việc thực hành thiền chánh niệm trong từng ý niệm nhỏ giúp chúng ta kiểm soát tư tưởng bản thân một cách đúng đắn, từ đó hành động đúng.

Như vậy, các nhân viên đường sắt này vẫn đang thực hành thiền chánh niệm, và không phải là kiểu thiền phải ngồi khoanh chân trên nệm (người Nhật gọi là zazen). Theo ông Jon Kabat Zinn, Giáo sư y khoa danh dự thuộc Đại học Y khoa Massachusetts, người thành lập phòng nghiên cứu về đề tài “Thiền Chánh niệm giúp giảm căng thẳng” vào năm 1979, thin không ch là ngi ta sen ging như bc tượng, mà có th đơn gin ch là s nhn thc thc ti mi thi đim.

Và cái gọi là nhận thức về thời khắc hiện tại thật ra đã ăn sâu vào tâm trí của người Nhật trong nhiều thế kỷ mà không cần phải thông qua một lớp học nào cả. Bạn có thể không nghe thấy họ nói về điều đó, nhưng nó hiển hiện qua rất nhiều phương diện.

Người dùng trà cần phải có thời gian để chiêm ngưỡng thiết kế của chiếc cốc trước khi uống và hiểu rõ giá trị của việc bài trí tại phòng trà. Ảnh: Lonely Planet/Getty

Nghệ thuật thưởng thức trà, thơ Haiku hay thậm chí việc ngắm hoa anh đào đều là minh chứng cho cách người Nhật đề cao thời khắc hiện tại. Ví dụ như trong buổi tiệc trà, người tham dự dành thời gian để quan sát thiết kế của chén trà trước khi uống và chiêm ngưỡng phong cách bài trí của phòng trà, với các họa tiết hoa lá theo mùa chỉ có vào thời điểm này trong năm. Người ta thực hiện nghi thức này để trân trọng hơn thời khắc hiện tại, với ai đó, trong một không gian như vậy, và tất cả đều không tái hiện một lần nữa.

Thể thơ Bài cú (Haiku) ra đời vào thế kỷ 17 và phát triển mạnh mẽ vào thời kỳ Edo (1603-1867) khi đã thay thế sắc thái trào phúng bằng âm hưởng sâu thẳm của Thiền tông. Thiền sư thi sĩ lỗi lạc Matsuo Basho được công nhận là người khai sinh ra haiku, và dần dần hoàn thiện dưới diện mạo và tên gọi mà chúng ta biết ngày nay. Đây có lẽ là thể thơ ngắn nhất thế giới, tuy cô đọng nhưng có khả năng nâng giá trị của từng giây phút hiện tại lên thành một hình thức nghệ thuật. Mỗi bài thơ chỉ có 17 âm tiết, sử dụng những hình ảnh gợi lên vẻ đẹp thiên nhiên để truyền đạt sự giác ngộ bất chợt. “Con ếch” là một trong những bài thơ Haiku nổi tiếng nhất của Matsuo Basho:

“Ao xưa

Con ếch nhy vào

Vang tiếng nước xao”

Qua hành động nhảy của con ếch cùng âm thanh của tiếng nước, ta thấy được sự tĩnh lặng của không gian, tĩnh đến nỗi một tiếng động nhỏ cũng phát ra âm vang.

Và không đâu trên thế giới này, sự thưởng thức và trân trọng từng thời khắc lại thể hiện rõ qua hoạt động ngắm hoa anh đào như ở Nhật Bản vào mùa xuân hàng năm. Tại sao ư? Bởi hoa anh đào nở rất nhanh, chỉ kéo dài một tuần hoặc lâu hơn một chút. “Sự thoáng qua định hình nên cảm quan về cái đẹp của người Nhật”, thiền sư và nhà thiết kế sân vườn Shunmyo Masuno chia sẻ.

Không ai có thể hiểu rõ giá trị của việc thưởng hoa anh đào hơn người Nhật. Ảnh: Angeles Marin Cabello

Họ cũng có nhiều dịp để thưởng thức và tưởng niệm vẻ đẹp chóng tàn, ngắn ngủi, vô thường của sự sống như lễ ngắm trăng. Bên cạnh đó là rất nhiều lễ hội để tôn vinh các đồ vật vô tri vô giác như dao bếp, bút lông thư pháp cho đến chiếc kim khâu.

Với nhiều người, rêu phong là thứ chẳng có ý nghĩa gì, nhưng một khu vườn thiền định ở xứ Phù Tang sẽ không thể hoàn chỉnh nếu thiếu những viên đá sỏi phủ rêu. Đó là hiện thân sống động của quan niệm thẩm mỹ Wabi-sabi nổi tiếng – tinh thần đề cao sự vô thường, khiêm nhường và mộc mạc định hình nên quan niệm thẩm mỹ của Nhật Bản.

Thế nhưng, chánh niệm ở quốc gia mặt trời mọc không đơn thuần chỉ là ngắm côn trùng, hoa lá. Ngày nay, rất nhiều ứng dụng thực tiễn của chánh niệm chi phối gần như mọi mặt của cuộc sống, giúp con người ý thức sâu sắc hơn về những gì đang hiện hữu. Tại trường học ở Nhật, mỗi ngày đều bắt đầu và kết thúc bằng một nghi lễ đơn giản, mọi người chào nhau và trao đổi về những sự việc diễn ra trong ngày. Trước và sau mỗi giờ học, giáo viên và học trò đều đứng lên và cảm ơn nhau. Và trước khi bắt đầu bài học, học sinh được yêu cầu nhắm mắt lại để tâm lắng xuống, tập trung ý nghĩ để tiếp thu tốt hơn.

Vườn thiền là biểu hiện của wabi-sabi, tinh thần khiêm nhượng, mộc mạc vô thường. Ảnh: Angeles Marin Cabello

Tương tự như vậy, các công nhân xây dựng sẽ tham gia bài tập khởi động chân tay trước khi bắt tay vào làm việc. Nhân viên văn phòng sẽ nói “Otsukaresama” (nghĩa là “bạn đã vất vả rồi”) như một cách thay lời cảm ơn. Trong những buổi gặp gỡ, họ sẽ trân trọng đưa danh thiếp cho đối phương, và người nhận sẽ kiểm tra một cách cẩn thận thông tin và đưa ra vài lời bình cho tấm thiếp chứ không đơn thuần là cầm và bỏ vào túi thôi.

Thói quen “cố ý quan tâm đến những điều mà chúng ta thường không bao giờ chú ý đến” sẽ giúp ta nhận được mình đang ở đâu và làm gì suốt cả ngày hơn là làm việc như cái máy từ giờ này sang giờ khác và chỉ chăm chăm chờ đến lúc hết giờ. Giống như các giá trị văn hóa khác của Nhật Bản, gốc rễ của những phong tục này xuất phát từ Thiền. “Chánh niệm là một phần của truyền thống Phật giáo trong nhiều thế kỷ”, Takafumi Kawakami, thầy tu tại ngôi đền Shunko-in ở Kyoto nói. Trong thời đại Kamakura (1185-1333), Thiền phái đã trở nên phổ biến trong tầng lớp samurai và ảnh hưởng đến khá nhiều loại hình nghệ thuật, kể cả nghi thức uống trà, cắm hoa và bài trí cảnh quan sân vườn. Đến thời Edo (1603-1868), một giai đoạn thanh bình, Thiền đã đi vào trong giáo dục đối với tầng lớp bình dân hơn.

Đối với những người thực hiện thiền chánh niệm, thiền thấm sâu vào mọi hành động, từ tắm rửa, nấu ăn cho đến làm việc… Eriko Kuwagaki ở đền Shinshoji thuộc Fukuyama, tỉnh Hiroshima, chia sẻ: “Mọi hoạt động và hành xử trong cuộc sống hàng ngày đều là sự rèn luyện về thiền”.

Thiền thấm nhuần vào mọi hành động. Ảnh: Shinshoji Zen Museum & Gardens

Tuyển tập 101 chuyện cổ về Thiền của Paul Pep’s năm 1957 đã minh họa điều này. Trong đó có một câu chuyện thú vị, kể rằng sau nhiều năm tu tập để trở thành thiền sư, Teno đã đến thăm Nan-in, một thiền sư lâu năm. Lúc đó trời mưa lớn, và như thường lệ, Teno để chiếc guốc gỗ và ô ở lối vào trước khi vào nhà Nan-in. Sau khi chào hỏi, Nan-in hỏi Teno: “Ngài đã để chiếc ô của mình ở bên trái hay bên phải đôi guốc?” Không trả lời được, Teno nhận ra mình còn rất lâu mới đạt cảnh giới chân chính của Thiền, và quyết định dành hơn 6 năm tiếp theo để tu học.

Hầu hết chúng ta có thể không muốn đạt tới mức độ thiền định cao như một bậc thầy. Tuy nhiên, câu hỏi của Nan-in vẫn rất thích đáng. Nhiều nhà nghiên cứu khám phá ra rằng việc nhận thức rõ những gì xảy ra trước mắt không chỉ nâng cao khả năng phục hồi sức khỏe, mà còn giúp giảm căng thẳng và trầm cảm.

Leah Weiss, giảng viên cao cấp của chương trình bồi dưỡng thuộc Đại học Stanford, là một trong số các chuyên gia (đang ngày càng nhiều) tán thành quan điểm “chánh niệm trong hành động”. Đây là điều cần được thực hành suốt ngày chứ không phải chỉ thiền định trong 10 phút là xong. Weiss mô tả việc này như “nhận biết của ý thức về những suy nghĩ, cảm xúc và môi trường xung quanh ngay cả khi bạn đang tham gia vào một số hoạt động khác”.

Vậy làm thế nào để chúng ta thực hành chánh niệm trong cuộc sống? Hãy bắt đầu từ những điều giản, chẳng hạn như quan sát và tự hỏi mình một số câu trước khi rời khỏi nhà mỗi sáng: Đèn tắt chưa? Rồi! Đóng cửa chưa? Rồi! Mang tiền chưa? Rồi! Mang điện thoại chưa? Rồi! Đảm bảo sẽ không bao giờ quên chìa khóa hay bất kỳ vật gì nữa. Sau đó, ắc hẳn bạn sẽ có chút thời gian để dừng lại và chú ý đến hoa cả xung quanh mình.

Theo BBC